Сын тұрғысынан ойлау технологиясын қолдану арқылы баланың ойлау қабілетін арттыру

« СЫН ТҰРҒЫСЫНАН ОЙЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН
ҚОЛДАНУ АРҚЫЛЫ БАЛАНЫҢ ОЙЛАУ
ҚАБІЛЕТІН АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ »
Наурызбаева Бибигуль Тастайбекқызы
Атырау облысы Құрманғазы ауданы
«Мерей» бөбекжай балабақшасының психологі
Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін алғалы еліміздің білім беру
саласында да көптеген өзгерістер болды. Бұл оң өзгерістер болашақ жастарды
тәрбиелеуде жаңа мақсат-міндеттер жүктеп отыр.
Елбасымыз өз сөзінде «Өмір бойы білім алу әрбір қазақстандықтың жеке
кредосына айналуы тиіс», деп білім мен біліктілік жайлы үлкен ой айтқан еді.
Себебі ертең келер күннің бүгінгіден нұрлы болуына ықпал етіп, адамзат
қоғамын алға апаратын білім екенін ұмытпауымыз керек. Тек білімді ұрпақ
қана қоғамға қозғаушы болатыны сөзсіз. Қазіргі заман талабына орай білім беру
жүйесінің алдында ұлттық құндылықтарды дәріптейтін, мәдениетті, белсенді
және шығармашылыққа бейімделген тұлға дайындау міндеті тұр. Осы міндетті
жүзеге асыру мақсатында білім беру саласында жаңа технологиялар пайда
болды.
Өз тәжірибеме келетін болсам, көп жылдар бойы білім беру үрдісінде сын
тұрғысынан ойлау (СТО) технологиясын қолданып келемін. Бұл технологияны
қолданудағы мақсатым: барлық жастағы балаларға кез келген мазмұнға сыни
тұрғыдан қарап, саналы шешім қабылдап, креативті ойлау қабілетін дамыту.
Сыни ойлау дегеніміз не?
Біріншіден, сыни ойлау - дербес ойлау. Оқу үрдісі сыни ойлау
қағидаларына сүйенгенде, әр оқушы өз идеяларын, бағасын, сенімін
басқалардан дербес түрде құрастырады. Сыни ойлау тек жеке (индивидуалды)
сипат алғанда ғана сыни болып табылады. Өз басымен ойлау және де тіпті ең
қиын мәселелерді шешу үшін оқушылар жеткілікті түрде еркін болуы қажет.
Екіншіден, ақпарат сыни ойлаудың ақтық емес, бастапқы нүктесі болып
табылады. Білім уәждеме (мотивация) тудырады, ал онсыз адам сыни ойлай
алмайды. Күрделі ойды тудыру үшін: фактілерді; идеяларды; мәтіндерді;
теорияларды; берілген жәйттерді, тұжырымдарды қайта өңдеу керек.
Үшіншіден, сыни ойлау сұрақ қоюдан басталып, шешімді қажет ететін
проблемаларды айқындаудан басталады. Оқушылардың танымдық процесі
өзінің әр кезеңінде танушының өз мүддесі мен мұқтажына туындайтын
проблемаларды шешетін және сұрақтарға жауап беретін ұмтылысымен
сипатталады.
Төртіншіден, сыни ойлау дәйекті, көңілге қонымды дәлелдемелерге
ұмтылады. Сыни ойлайтын адам проблеманы шешуде өзіндік жолын тауып, бұл
шешімді нанымды және дәйекті дәлелдермен негіздейді.
Бесіншіден, сыни ойлау - әлеуметтік ойлау. Қандай да болмасын ой
басқалармен бөліскенде тексеріліп, ұштала түседі. Басқалармен пікір таласып,
мәтін оқып, талқылағанда, қарсы уәж айтып, пікірлерімізбен алмасқанда өз
позициямызды айқындаймыз және тереңдетеміз. Сондықтан да сыни ойлау
аясында еңбектенетін педагог ретінде әрқашанда өз сабақтарымда жұптық және
топтық жұмыстың сан алуан түрлерін қолданамын. Сын тұрғысынан ойлау
бағдарламасы: қызығушылықты ояту, мағынаны тану, ой толғаныс
кезеңдерінен түзеледі. Енді осы кезеңдердің ерекшеліктеріне тоқталайын:
1) «Қызығушылықты ояту» кезеңіне арналған әдістер:
«Топтастыру»;
«Түртіп алу» («INSERT»);
«Ойлану»;
«Жұпта талқылау»;
«Болжау»;
«Әлемді шарлау», т.б.
Бұл кезеңде бала өз білетінін еске түсіреді, қағазға жазады, көршісімен
бөліседі, тобында талқылайды, яғни бөлісу, ортаға салу арқылы оның ойы
ашылады; жаңа білім жайлы ақпаратты байырғы біліммен ұштастырады.
2) «Мағынаны тану» кезеңінде тәрбиеленуші
тақырып бойынша жұмыс істейді;
тақырып бойынша тапсырмалар орындайды;
баланың өз бетімен жұмыс жасап, белсенділік көрсетуіне жағдай
жасалады.
3) «Ой толғаныс» кезеңінде тәрбиеленуші не үйренгенін саралап,
салмақтайды; тақырыпты қандай жағдайда, қалай қолдану керектігін ой
елегіген өткізеді, белсенді түрде өз білім үйрену жолына қайта қарап, өзгерістер
енгізеді.
Толғануды тиімді етуге лайықталған:
«Бес жолды өлең»;
«Венн диаграммасы»,
«Еркін жазу»,
«Семантикалық карта», т.б.стратегиялар бар.
Сын тұрғысынан ойлау бағдарламасындағы педагог роліне келетін болсақ:
үйрену процесінде балаларға серік болып бірге жұмыс жасайды;
балаға сеніммен қарап өз ойын еркін жеткізуге қолдау көрсетіп
отырады;
білім алу процесін ұйымдастырушысы.
Сын тұрғысынан ойлауды үйретуде төмендегі шарттар ескерілуі тиіс:
1.Сын тұрғысынан ойлауды тудыру үшін уақыт керек;
2. Әр түрлі идеялар мен пікірлерді қабылдау;
3. Үйрену барысындағы оқушылардың белсенді іс-әрекетін ұйымдастыру;
4. Оқушылардың бір-бірінің жауабына жасаған сынының дәлелді, дәйекті
болуын талап ету.
Енді сын тұрғысынан ойлау технологиясының әдіс-тәсілдеріне қысқаша
тоқталып кетсем.