Адыгэ 1уэры1уатэр анэдэлъхубзэ урокым зэрыщезгъэдж щ1ык1эр

Кабардино-Балкарская Республика
Прохладненский муниципальный район
Муниципальное казенное общеобразовательное учреждение
«Средняя общеобразовательная школа №2с.Карагач»
Адыгэ 1уэры1уатэр анэдэлъхубзэ урокым зэрыщезгъэдж щ1ык1эр.
(На конкурс методических разработок учителей кабардино-черкесского и
балкарского языков "Живи, родной язык!"
по направлению "Методика преподавания фольклора на уроках
кабардинской и балкарской литературы")
Работа учителя начальных классов
Люевой Мариты Мухамедовны
2020 г.
Кабардино-Балкарская Республика
Прохладненский муниципальный район
Муниципальное казенное общеобразовательное учреждение
«Средняя общеобразовательная школа №2с.Карагач»
Адыгэ 1уэры1уатэр анэдэлъхубзэ урокым
зэрыщезгъэдж щ1ык1эр.
Лэжьыгъэр зейр : Лу Маритэ Мухьэмэд ипхъу
2020 гъэ
Адыгэ 1уэры1уатэр анэдэлъхубзэ урокым зэрыщезгъэдж щ1ык1эр.
Зытепсэлъыхьыр
1. Пэублэ псалъэ
2. Хэзыгъэгъуазэ.
3. 1ыхьэ нэхъыщхьэ
3.1. Псалъэжьхэм сызэрелэжь методхэмрэ приёмхэмрэ.
3.2. Къуажэхьхэм сызэрелэжь методхэмрэ приёмхэмрэ.
4. К1эух псалъэ
5. Къэзгъэсэбэпа литературэр.
6. Дэщ1ыгъухэр..
1.Пэублэ псалъэ.
Мы лэжьыгъэр къэбгъэсэбэп хъунущ адыгэ 1уэры1уатэм щыщу псалъэжьхэмрэ къуажэхьхэмрэ
пэщ1эдзэ классхэм щебгъэджк1э. Ар сэбэп мэхъу сабийхэм я хьэрхуэрагъэм хэгъэхъуэным,
еджэныгъэм сабийр дегъэхьэхынымк1э ди къалэныр жыджэру егъэзащ1э. Иджырей зэманым
информацэ къыздипхыфыныр егъэлеяуэ куэдщ ик1и къэгъуэтыгъуаф1эщ. Абы къыхэк1к1э сабийр
тхылъым дебгъэхьэхыну гугъу мэхъу. Мы лэжьыгъэм къыщыхьа методхэмрэ приемхэмрэ
егъэджак1уэм щ1эгъэкъуэн хуэхъунущ псалъэжьхэмрэ къуажэхьхэмрэ щригъэджк1э сабийхэр
кърыдихьэхыну. Ар сабийм щ1эныгъэ етыным имызакъуэу и акъылым зегъэужьыным и сэбэпщ.
2.Хэзыгъэгъуазэ.
Мы дунейм лъэпкъ куэд щопсэу. Дэтхэнэ зы лъэпкъми 1уэры1уатэ и1эщ. 1уэры1уатэр ижь-ижьыж
зэманым ц1ыхубэм, лъэпкъым къагупсыса 1уэхугъуэщ. Къалэн зэмыл1эужьыгъуэхэр игъэзащ1эу
л1эщ1ыгъуэ куэдк1э къэгъуэгурык1уащ ар. Абы и ныбжьыр лъэпкъым и ныбжьырагъэнущ. Адыгэ
лъэпкъым и дежк1э 1уэры1уатэм мыхьэнэшхуэ и1эщ. Абы ехъумэ хабзэри, нэмысри, л1ыгъэри.
1уэры1уатэм хохьэ: псалъэжьхэр, къуажэхьхэр, псынщ1эрыпсалъэхэр, нэщэнэхэр, таурыхъхэр,
псысэхэр, уэрэдхэр, нарт хъыбархэр, къебжэк1хэр, нэгъуэщ1хэри.
Ди зэманым 1уэры1уатэм и пщ1эр нэхъ лъахъшэ хъуащ. Ар епхащ телевиденэ, кино, интернет
хуэдэхэр къызэрежьам. Гъащ1эм и тхылъу щытар 1уэры1уатэрщ. Абы и ф1ыщ1эк1э сабийхэм
зэхалъхьэт хьэл-щэныф1хэр. Игъуэ къек1уу, и щ1ып1э къезэгъыу жып1а псалъэжьым
жы1эмыда1уэр игъэгупсысэнт, щхьэхынэр игъэук1ытэнт, зэф1энахэр зэригъэк1ужынт.
3.1ыхьэ нэхъыщхьэ
Адыгэ 1уэры1уатэм щ1ып1эшхуэ щеубыд псалъэжьхэм. Ахэр ц1ыхум и нэгу щ1эк1а, гурэ псэк1э
зэхищ1а, л1эщ1ыгъуэк1эрэ зэк1элъыплъа 1уэхугъуэ гуэрхэм епхащ. Абыхэм къэхъу щ1эблэщ1э
ц1ык1ухэр ф1ым, пэжагъэм, зэхуагъэм, л1ыгъэм, гущ1эгъум, хьэл-щэн нэхъыф1хэм хуагъасэ,
мыхъумыщ1эхэм щахъумэ. Адыгэ 1уэры1уатэр щызэдгъэц1ыхук1э сабийхэм зэхуахьэс я адэ-
анэхэм, анэшхуэ-адэшхуэхэм жа1эу зэхаха къуажэхьхэр, псалъэжьхэр, нэщэнэхэр, жы1эгъуэхэр.
Псалъэжьхэм ди бзэр ягъэдахэ, нэхъ къулей, нэхъ шэрыуэ ящ1.
3.1.Псалъэжьхэм сызэрелэжь методхэмрэ приёмхэмрэ.
Пэщ1эдзэ классхэм щезыгъаджэ егъэджак1уэм сабийхэр хуеунэт1 псалъэжьхэр гъащ1эм
къыщагъэсэбэпыфу, я гупсысэхэм и пэжып1эр къра1уэтэфу. Анэдэлъхубзэ тхылъым ит
тхыгъэхэмрэ псалъэжьхэмрэ зэпхауэ и гупсысэ нэхъыщхьэр къигъэлъагъуэу щытщ:1ей пщ1ауэ,
ф1ы ущымыгугъ (Псысэ “Пц1ащхъуэ ц1ык1у”); Уэс щесам лъэужь и1эщ (Нало З. “Щ1ымахуэм”);
Уи бзэм уепц1ыжмэ, уи псэм уепц1ыжауэ аращ (Бозий Л. “Хъерлы зыгъэп1ейтейр”);
нэгъуэщ1хэри.
Псалъэжьхэм ущелэжьк1э, нэхъыщхьэу къызобж, абы и мыхьэнэр къэгъэнэхуэныр. Сабийхэм
саригъусэу псалъэжьыр зэпкърыдох: “Лэжьыгъэм уегъэлъап1э, щхьэхынагъэм уегъэпуд”.
Сабийхэм жа1э: хэт лажьэми и лэжьыгъэр гугъу ехьу егъэзащ1э, абы пщ1э хуащ1, ик1и илэжьам
къыпэк1уэ сомыр къелэжь. Лэжьэну хуэмейр гъуэгу пэжым ток1, мыхъумыщ1агъэ игу къок1. Абы
ар егъэпуд, ц1ыхум пщ1э къыхуамыщ1 мэхъу-егъэлъахъшэ.
“Уэс куэду къесмэ, гъавэр бэв мэхъу”. Псалъэжьым и мыхьэнэр зэпкърыдох. Сабийхэм жа1э:
гъавэр куэд хъунущ, уэс куэд къесмэ. Уэсым гъавэ хасар щ1ихъумэнурэ щ1ы1эм иригъэсынукъым.
Гъатхэр къэсу тк1ужмэ, гъавэр псы хуэныкъуэнукъым. Абы къыхэк1к1э гъавэр бэв хъунущ.
Мыпхуэдэ лэжьыгъэ дызэгъусэу едгъэк1уэк1а нэужь, сабийхэр гупищу соугуэшри, псалъэжь зырыз
я пащхьэм изолъхьэ. Абыхэм къалэн ящызощ1 псалъэжьхэм и мыхьэнэр къагъэгъэнэхуэну. Гупхэр
хьэзыр хъумэ я нэхъыщхьэр псалъэжьым къоджэри абы и мыхьэнэуэ къагъэнэхуар къыже1э.
Мыдрей гупхэр абы йода1уэ ик1и езыхэр зэрегупсысыр къыжа1э. Апхуэдэу гуп къэс я псалъэжьыр
зэпкърыдох. Мыпхуэдэ. лэжьыгъэм сабийхэр хуегъасэ псалъэжьхэм я мыхьэнэхэр къагъэнахуэфу.
Текст, гъащ1эм ехьэл1ахэр, щыдджк1э псалъэжьхэмрэ рассказымрэ я мыхьэнэхэр зэрызэплъыт
метод къызогъэсэбэп: Рассказым къоджэ, и гупсысэ нэхъыщхьэр къагъэнахуэ. Абы и ужьк1э
псалъэжь гуп интерактивнэ доскам къырызогъадзэ. Сабийхэр псалэжьхэм къоджэри рассказым и
гупсысэ нэхъыщхьэм иралъытри абы хуэк1уэр къыхах. Ар къыщ1ыхахар къыжа1э рассказым и
гупсысэ нэхъыщхьэмрэ лъэпкъым и 1ущагъыр къэзыхэщ псалъэжьхэмрэ зэралъытурэ.
Хьэхъупащ1э А. и рассказ “Щ1эин” жыхуи1эм фыкъеджи абы хуэк1уэн псалъэжьыр къыхэфх:
1.ЦӀыхугъэр пщэи къэпщэхуи хъуркъым.
2.Хуэмыхум зимыгъазэурэ мазэр къуохьэж.
3.Нэхъыжь зымыгъэлъап1эр щхьэ лъап1эгъуэ ихуэркъым
4.Нэмыс здэщымыӀэм насып щыӀэкъым.
5.Зэхьэзэхуэр мэунэри зэижитӀыр мэунэхъу.
6.Уи адэ-анэ яхуэпщӀ нэмысыр уи бынми къыпхуащӀыжынщ.
Мыпхуэдэ лэжьыгъэм сабийхэм я гупсысэм, я зэхэщ1ык1ым зрегъэужь.
Псалъэжьхэм узэрелэжьын джэгук1эхэр:
1. Джэгук1э “Хэт хужып1э хъуну мы псалъэжьхэр?”
Сабийхэр гупит1у соугуэш. Япэ гупым псалъэжьхэр я пащхьэ изолъхьэ, ет1уанэ гупым а
псалъэжьхэр зыхужып1э хъунухэр къызэрыщ тхыгъэхэр ябгъэдызолъхьэ. Гупхэм я пащхьэм илъ
тхыгъхэр зэхуаугуэшри зэрагъэц1ыху. Япэ гупым щыщ еджак1уэр псалъэжьым къоджэ: “Жылэр
зыгъашхэр шхын щхьэкIэ малIэ”. Ет1уанэ гупым щыщ еджак1уэм а псалъэжьыр зыхужып1э
хъуныр къыже1э: зи гугъу ищIыр пщафIэрщ.
1. Алыхьыр ещIэ, ящIIамэ ешх. (Мылажьэу шхэм ауаныщIу хужаIэ.)
2. И гуащIэ хьэпIацIэм яхуехъумэ. (Гугъу зезымыгъэхьым хуэшхыдэу хужаIэ.
3. Пщэдеи махуэщ, къэунэхури мазэщ. (Щхьэхынэм и зэман гъэкIуэкIэм папщ1э хужа1э.)
4. Шу гъуогурыкIуэм бзыпхъэ трех. (ЦIыхубз дэрбзэр Iэзэм хужаIэ.)
5. Данэр лъапэкIэ зэрехуэ. (ЗэшыхуэпыкIауэ къэзыкIухь цIыхубзым хужаI э.)
6. Дунейр и жэнэтщ. (Тхъэуэ псэу ц1ыхум хужаIэ.)
7. Жьыр и гупэу мэпсэу. (Гугъуехьым пэщIэту псэу ц1ыхум хужаIэ)
Мыпхуэдэ лэжьыгъэм сабийхэр нэхъ куууэ ирегъэгупсыс псалъэжьхэр зыхужып1э хъуну
ц1ыхухэм.
2. Джэгук1э “Псалъэжьыр зытеухуа 1уэхугъуэр сыт?”
Мы джэгук1эм зы партэм сабий дэсит1ыр зэдоджэгу. Къэрэндащ зэмыфэгъуит1 къащтэ.
Зэгуро1уэри щхьэж зыхуей плъыфэр къыхах. К1ылъымп1э напэм зы къехыгъуэу псалъэжьхэр итщ,
ет1уанэ къехыгъуэу а псалъэжьхэр зытеухуа 1уэхугъуэхэр зэхэгъэхьэзырауэ итщ. Сабийт1ым
псалъэжьхэмрэ, ахэр зытеухуа 1уэхугъуэхэмрэ стрелкэ ц1ык1ук1э зэпащ1э. Лэжьыгъэр яухмэ я 1э
ц1ык1ухэр зэрыубыдауэ къа1эт.
1.Хэку зимы1эм псори щы1э къыщэхъу.
Хабзэмрэ нэмысымрэ
2.Хуэмыху унафэ щ1ыфнк1э 1эзэщ.
Къуэшыныгъэмрэ ныбжьэгъугъэмрэ
3.Уи адэ- анэм яхуэпщ1 нэмысыр уи бынхэм
къыпхуащ1ыжынщ.
Л1ыгъэмрэ ц1ыхугъэмрэ
4.Гъэмахуэм умыгъэт1ылъа щ1ымахуэм
къэпщтэжыркъым.
Лэжьыгъэмрэ гуащ1эдэк1ымрэ
5.Бзурэ пэт абгъуэ ещ1.
Хуэмыхугъэмрэ щхьэхынагъэмрэ
6.Л1ы и псалъэ епц1ыжыркъым.
Хэкумрэ лъахэмрэ
7.Ныбжьэгъуншэ зэиншэ пэлъытэщ.
Дунейм и къэхъу къащ1эм
Мыпхуэдэ лэжьыгъэм сабийм и зэхэщ1ык1ым хегъахъуэ. Псалъэжьхэр зытеухуа
1уэхугъуэхэр зэхагъэк1ыфу ирегъасэ. Къыхаха къэрэндащхэм я плъыфэмк1э къыбощ1э сабийхэм
я зэф1эк1ыр здынэсыр.
3. Джэгук1э “Пэщ1эдзэм к1эух хуэщ1”.
Мы джэгук1эм классым щ1эс сабийхэр гуп- гупу гуэшауэ мэджэгу. Гупым хэт сабийхэм къэрэндащ
зэмыфэгъу къащтэ. Зэгуро1уэри щхьэж зыхуей плъыфэр къыхах. К1ылъымп1э напэм псалъэжьхэм
и пэщ1эдзэр итщ, сабийхэм абы и к1эухыр патхэжын хуейщ.
Зэхьэзэхуэр мэунэри...........(зэижит1ыр мэунэхъу).
Гъатхэм жеяр...............(бжьыхьэм магъыж)
Хамэ Хэку сыщытхъэ нэхърэ.................(си Хэкужь сыщыл1э).
Куэд жызы1э нэхърэ.............(куэд зылэжь).
Бзур зы1этыр дамэщ, ...............(ц1ыхур зы1этыр акъылщ).
Псыпэр зэрыжэм, ...................(псык1эри ирожэ).
Ф1ым ф1ы пок1уэри, ...........................(1ейм 1ей пок1уэ).
Уи анэ къыбжи1эм еда1уэ, .......................(уи адэ къыбжи1эр гъэзащ1э).
Мы лэжьыгъэмк1э сабийхэм псалъэжьхэр зэращ1эр къриппщытэ мэхъу. Къыхаха къэрэндащхэм я
плъыфэмк1э къыбощ1э дэтхэнэми къигъэлъэгъуа зэф1эк1ыр.
4. Джэгук1э “Зы, щэ”.
Мы джэгук1эм ипкъ итк1э сабийхэм къащ1эжу къыжа1эн хуейщ мы бжыгъэхэр къызыхэщ
псалъэжьхэр:
Зы пц1ым пэжищэ щ1ехъумэ.
Зыш ягъэк1э шищэ псафэ яху.
Зы акъыл нэхърэ акъылищэ.
Щ1ым зы ептмэ щэ къуетыж.
Мэлищэм зы мэл щыщ1эмэ, мэл щэныкъуэщ.
Мыпхуэдэ лэжьыгъэм сабийхэр нэхъ куууэ егъэгупсысэ.
“Псалъэжьхэр иджырей зэманым” жыхуи1э проектым дызэрелэжь щ1ык1эр
Псалъэжьхэр нэхъыф1у ящ1эн, нэхъыф1у къагуры1уэн папщ1э проект лэжьыгъэ
ядебгъэк1уэк1 хъунущ. Мыпхуэдэ темэк1э “Псалъэжьхэр иджырей зэманым”.
Проектым и мурад: сабийхэм я псалъалъэр псалъэжьхэмк1э хэгъэхъуэн; абыхэм я зыхэзми я купщ1эр,
я мыхьэнэр гъэбелджылын; я бзэм къыщагъэсэбэпыфу егъэсэн; “Дыщэ пхъуантэ”- тхылъ ц1ык1у
зэхэгъэувэн, адыгэ псалъэжьхэр зытеухуа 1уэхугъуэхэмк1э зэхэгъэк1уауэ щызэхуэхьэсыжауэ.
Проектым зэрелэжь этапхэр:
1. Темэм ехьэл1а урокхэр егъэк1уэк1ын.
2. Сабийхэм псалъэжьхэм ятеухуауэ зыщыгъуазахэмк1э урокым щызыдоугуашэ, я нэщэнэ
нэхъыщхьэр къыхагъэщыну иужь итхэщ: “Псалъэжьхэр ц1ыхум и нэгу щ1эк1а, гурэ псэк1э зэхищ1э,
л1эщ1ыгъуэк1эрэ зык1элъыплъа 1уэхугъуэ гуэрхэм ехьэл1ащ”.
3. Зыщагъэгъуазэну къалъыхъуэ 1уэхугъуэ зэмыл1эужьыгъэхэм епха адыгэ псалъэжьхэр.
4. Псалъэжь зэхуахьэсхэр гуп-гупу зытеухуа 1уэхугъуэхэмк1э зэхагъэщхьэхук1.
5. Тхылъ ц1ык1ур зэрызэхагъэувэн хуей хабзэм тету зэрагъэпэщ.
6. Классщ1ыб еджэным хухэха урок тхылъым и гъэпсык1эмк1э егъэк1уэк1ын.
7. Тхылъым ф1эщыгъэц1э хуэтщ1ынымрэ хэзыгъэгъуазэм тетхынымрэ дызэгъусэу долэжь.
Лэжьыгъэ едгъэк1уэк1ам сабийхэм псалъэжьхэм хуа1э интересхэр нэхъ лъагэ ищ1ащ.
Сабийхэм я бзэм псалъэжь нэхъыбэрэ къыщагъэсэбэп хъуащ, псалъэжьхэр къагупсысыным
яф1эгъэщ1эгъуэну елэжьащ. Анэдэлъхубзэ урокхэм текстым дыщелэжьк1э псалъэжь
кызыхэпщ1ык1 хъуну жы1эгъуэхэрэ къыхагъуэтэф хъуащ.
Саийхэм къагуры1уэу зэрагъэсащ псалъэжьхэм я къулеягъыр, я губзыгъагъэр и купщ1эм и
куууагъыр. Псалъэжьхэм теухуауэ я щ1эныгъэр езыхэм зэхагъэува тхылъ ц1ык1ум хьэлэмэтым
къыщагъэлъэгъуащ.
3.2.Къуажэхьхэм сызэрелэжь методхэмрэ приёмхэмрэ.
Къуажэхьхэри жыжьэ къыщожьэ. Ахэр адыгэ 1уэры1уатэм и зы купщ1эщ. Мыхэр лъэпкъым и
губзыгъагъэм, абы и1э акъыл жаным, псалъэ дахэ 1урылъхэм я лъэужьщ. Ахэр епхащ
хьэк1экхъуэк1эхэм, унэ псэущхьэхэм, ц1ыхур зыщыгъуазэ къэхъукъащ1эхэм. Къуажэхьхэм
къагъэлъагъуэ ц1ыхум и зэхэщ1ык1ыр, и гулъытэр, и губзыгъагъэр, и къарур. Къуэжыхь джэгуным
балигъхэри сабийри дихьэхырт. Къуажэ зэгъунэгъухэр щызэпеуи
къэхъурт, хэт и къуажэхьыр нэхъ гъэщ1эгъуэнми, нэхъ къэщ1эгъуейми зэхагъэк1ыну
я мураду. Къуажэхьыр къыпхуэмыщ1эмэ, къуажэ, ептын хуейт.
Къуажэ къратар трамыхыжын щхьэк1э, абы тебжэрт: «Ф1ыгъуэу
дэлъыр къэзыхь, къэзышх, къыдэзыгъэк1и псы изык1эж, стезыхыжынур адакъэшым тесу,
щ1опщ пагуэжь и1ыгъыу къренэ!».
1. Къуажэхь къэтщ1эфу зыдогъасэ. Къуажэхьыр бзаджагъэ хэлъу зэхэгъэува упщ1эщ. Ахэр
к1эщ1щ, усэм хуэдэу зэхэлъхьащ, 1уэхугъуэ зэмыл1эужьыгъуэхэм ятеухуащ. Къуажэхьхэм
ущелэжьк1э нэхъыщхьэу къызобж ар зытепсэлъыхьыр сабийхэм къагурыгъэ1эныр, къащ1эфу
егъэсэныр. Абы ипкъ итк1э къызогъэсэбэп къуажэхьхэм зэрелэжьын хуей 1эмалыр:
1. Къуажэхьым быдэу едэ1уэн.
2.Зытеухуар къэгъэбелджылын.
3. Псалъэ дэ1эпыкъуэгъухэр къыхэгъэщын.
4. Тэмэму, пэжу, псалъэ дэ1эпыкъуэгъухэр кыхэгъэщурэ къеджэн.
Къуажэхьым дызэгъусэу долэжь. Сыкъоджэ, сабийхэр быдэу къода1уэ.
“Цыпхыдзэр зи пащ1э
Хуэмып1ащ1эу дзыгъуащэ
Гуащэ жьант1эм дэмык1
Зи к1э ц1ык1ур зыгъэджэгу”. (Джэду)
Къуажэхьым и зытеухуар догъэбелджылы.
Мы сыкъызэджар сыту п1эрэ зытеухуар?
Сабийхэм жа1э: псэущхьэм теухуащ.
Къуажэхьым зыхэзыгъапщк1уэ псалъэ дэ1эпыкъуэгъухэр къыдогъуэт.
Сабийхэм жа1э: цыпхыдзэр зи пащ1э.
Пащ1э сыт хуэдэ псэущхьэхэм тет?
Сабийхэм жа1э: хьэхэм, джэдухэм, бажэхэм, дыгъужьхэм, нэгъуэщ1хэми.
Иджыри сыт хуэдэ псалъэ дэ1эпыкъуэгъу хэт мы къуажэхьым?
Сабийхэм жа1э: дзыгъуащэ.
Къевбжэк1а псэущхьэхэм дзыгъуэ ещэр сыт хэдэ псэущхьэра?
Сабийхэм жа1э: джэдум, бажэм, дыгъужьым.
Иджыри сыт хуэдэ псалъэ дэ1эпыкъуэгъухэр хэт мы къуажэхьым?
Сабийхэм жа1э: гуащэ жьант1эм дэмык1. Къевбжэк1а псэущхьэхэм дэтхэнэра гуащэ жьант1эм
дэмык1ыр?
Сабийхэм жа1э: джэдур. Къуажэхьыр къэфщ1ащ. Ар къэтщэным сыт дэ1эпыкъуэгъу
къытхуэхъуар?
Сабийхэм жа1э: къуажэхьым хэгъэпщк1уауэ хэт сэбэп хъу псалъэхэр. Къуажэхьым къыджи1ат
псэущхьэр зи хуэдэр, и дуней тетык1эр, ауэ езыр сытми къыджи1атэкъым.
2.Къуажэхь зыхэдгъэувэфу зыдогъасэ.
Классым щыщ зы сабийм хьэндыркъуакъуэ къызэрыщ сурэт изогъэлъагъу. Абы сурэтым итыр
сытми жи1экъым, ауэ ар зищ1ысыр къащ1эн папщ1э, ар зэрыщытыр и дуней тетык1эр яжре1э:
“бадзэ ешх, шэдым щопсэу, ф1ыуэ мапк1э.”
Сабийхэм ар зищ1ысыр къащ1эри, иджыри абы и щытык1эм и теплъэм хужып1э хъуну
псалъэхэр дыщ1агъу. Дызэгъусэу къуажэхь зэхыдогъэувэ.
“Шэдым хэсын зи ф1эф1у, бадзэ ц1ык1ухэр зи шхыныгъуэ”
Сыт хьэндыркъуакъуэм щ1ымахуэм ишхыр? Сабийхэм жа1э:щ1ымахуэм ар мэжей.
Къуажэхьыр щызыхэбгъэувэк1э и теплъэр, и щытык1эр, илэжь 1уэхугъуэхэр къэбгъэсэбэпын
хуейщ.
Мыпхуэдэ лэжьыгъэ езгъэк1уэк1э нэужь сабийхэр гуп-гупу соугуэш. Гуп къэск1э псэущхьэ
къызэрыщ сурэт я пащхьэм изолъхьэ. Мурад ящызощ1 а псэущхьэм теухуауэ къуажэхь
зэхагъэувэну ик1и сыт хуэдэ 1уэхугъуэм тету зэхэгъэувами къыжа1эжыну.
Япэ гуп -хьэ, ет1уанэ гуп- жэм, ещанэ гуп - адакъэ. Гупхэр хьэзыр хъумэ я нэхъыщхьэу
къыхахахэм жэуап къат.
Япэ гуп.
Си1эщ сэ ныбжьэгъу сакъ,
Сытк1и сыкъехъумэ.
Ди псэуалъэр зэ1ухащ,
Зым дыщымышынэ. (Хьэ)
Къуажэхьыр псэущхьэм игъэзащ1э лэжьыгъэм теухуауэ зэхэдгъэуващ.
Ет1уанэ гуп.
Ди 1уэм щ1этщ дэ зы псэущхьэ,
Къижьэгъуэшхыр къыпхуэмыщ1э,
И бжьакъуэшхуэм иропагэ,
Шэ п1эп1ук1э дэ дегъэгуф1э. (Жэм)
Къуажэхьыр щызэхэдгъэувэм псэущхьэм и теплъэмрэ и сэбэпынагъэмрэ къэдгъэсэбэпащ.
Ещанэ гуп.
Уэрэд жьгъырур къытхуришу,
Пщэдджыжьыпэм бжыхьым ф1эсщ.
Ди дыгъэшхуэр хэжеяуэ
Къигъэушу сэ кысф1ощ1. (Адакъэ.)