Учебник по чеченскому языку 6 класс

ТIеэцна билгалонаш
Дешан хIоттам къастор:
орам, дешхьалхе, суффикс,
чаккхе, лард.
Предложенин меженашна буха сиз хьакхар
подлежащи, сказуеми,
кхачам, къастам, – латтам.
2
Чолхечу билгалдешнийн нийсаяздар
Ц1ен – къорза
Юткъа – еха
Дика – вон
ТаьIна – цIен
ТаьIна – цIен – можа
КIеда – мерза
Бела – баьццара
Лилула – сийна
А О
бархI борхIалгIа
ткъа ткъолгIа
ИЙ – УЬЙ
шийтта шуьйтталгIа
И УЬ
исс уьссалгIа
итт уьтталгIа
3
Овхадов М.Р., Махмаев Ж.М., Абдулкадырова Р.А.
НОХЧИЙН МОТТ
6-чу классан учебник
Магийна Нохчийн Республикин дешаран а, Iилманан а министерствос
4
Соьлжа-ГIала – 2016
УДК
ББК
ТIеэцна билгалонаш
Iамийнарг карладаккхарна лерина хаттарш, тIедилларш.
кхоллараллица тIедилларна йолу упражненеш.
К
х
ъ
къамел кхиорна юкъаялийна упражненеш.
?
¿ ловзаран кепаш юкъаялийна упражненеш.
- тобанашца болх бар
5
Авторийн яцйина цIерш, фамилеш
А. Айдамиров (А. А.) Э. Минкаилов (Э. М.)
В.-Хь. Амаев (В-Хь. А.) Н. Музаев (Н. М.)
I. Ахмадов (I. А.) М. Мусаев (М. М.)
М. Ахмадов (М. А.) С-Хь. Нунуев (С-Хь. Н.)
Ш. Айсханов (Ш. А.) Х. Ошаев (Х. О.)
С. Бадуев (С. Б.) Ш. Окуев (Ш. О.)
Хь. Бурчаев (Хь. Б.) Н. Островский (Н. О.)
М. Бексултанов (М. Б.) П. Петирова (П. П.)
Х-А. Берсанов (Х-А. Б.) Ш. Рашидов (Ш. Р.)
I. Гайсултанов (I. Г.) М. Сулаев (М. С.)
М. Дикаев (М. Д.) А. Сулейманов (А. С.)
С-Хь. Дадаев (С-Хь. Д.) С-С. Саидов (С-С. С.)
О. Джамбеков (О. Д.) Хь. Саракаев (Хь. С.)
К. Ибрагимов (К. И.) З. Сулейманова (З. С.)
Д. Кагерманов (Д. К.) I-Хь. Хамидов (I-Хь. Х.)
А. Кусаев (А. К.) I-Хь. Хатуев (I-Хь. Х.)
С. Курумова (С. К.) Х. Хасаев (Х. Х.)
М. Мамакаев (М. М.) А. Уциев (А. У.)
I. Мамакаев (I. М.) Х. Эдилов (Х. Э.)
Ж. Махмаев (Ж. М.) Х. Яндарбиев (Х. Я.)
Ш. Макалов (Ш. М.)
6
Хьалхарчу агIонна сурт
Даймехкан хазачу Iаламан исбаьхьа цхьа меттиг (пейзаж)
7
Вайн мотт – вайн бахам
Шардар 1. ДIаеша. Схьаязъе байташ.
Нохчийн мотт
Даймахках лаьцна
Вай илли олу.
Вайнехан ийман
Цунах схьадолу.
Дайн иллеш ца декахь ‒
И Даймохк бац.
Нохчийн мотт, хьо бацахь
Тхо данне дац.
Воккханиг хасто,
Жиманиг нисван,
Бакълуьйриг къасто,
ГIалатна гечдан –
Къонахчун дош лардан
Ма атта дац!
Нохчийн мотт, хьо бацахь
Тхо данне дац!
Вайн дахар марздо,
Ойланаш хазйо,
Бекачохь оьзда
Нохчочун мотт
Хиндолчух тешош,
ГIиллакхаш дебош,
Бека хьо даима –
Сан ненан мотт.
(I-Хь. Хатуев).
1. Ийман стенах схьадолу боху поэта?
2. Муха кхета хьо «Воккханиг хасто, жиманиг нисван» бохучу дешнех?
3. Нохчочун оьзда мотт бекачохь дахар а, ойланаш а муха хуьлу?
4. ХIунда боху поэта: «Нохчийн мотт, хьо бацахь тхо данне дац»?
5. Байташ дагахь Iамае.
Шардар 2. ДIаязъе дийцаран кийсаг. Цунна хIун цIе туьллур яра ахь?
Нохчийн меттан де вайн къоман уггаре а дезачу денойх цхьаъ хилла дIахIоьттина. Иза
ишта ца хилча йиш а яц, хIунда аьлча, ненан мотт къоман орам бу. Ткъа иза къам мел ду ларбан
безаш бу. Мотт байча къам а дов. Вайн къам кхечарах схьакъастош дерг нохчийн мотт, дайн
оьзда гIиллакхаш, Iадаташ ду. И билгалонаш дIаевлча, къам а дIадолу. Шен ненан мотт ца хуу
стаг даима а юьхьIаьржа хир ву шен къомана хьалха хилла ца Iаш, кхечу къаьмнашна хьалха а,
хIунда аьлча, цунна евзар яц къоман синан кIоргенаш, цуьнан хазна. Бевзар бац хьалха баьхна
болу вайн меттан говзанчаш, Iилманчаш. Мотт ца хиъча вайна вешан истори а евзар яц,
кхидолу Iилманаш а Iамалур дац. Муьлхха а Iилма маттаца кхуьуш ма ду.
1. Хьуна хаьий нохчийн меттан де муьлхачу баттахь, муьлхачу дийнахь билгалдоккху?
8
2. Ненан мотт къоман орам бу бохучух муха кхета хьо? Дагалацал кхул хьалхарчу
упражненера «Нохчийн мотт, хьо бацахь – тхо данне дац» боху дешнаш.
1. Дагалацал, 5-чу классехь предложенийн муьлха меженаш Iамийна вай? Уьш маса ю?
2. Муьлханаш ю коьрта меженаш? Коьртазнаш муьлханаш ю?
Сочинени
«Нохчийн мотт, хьо бацахь – тхо данне а дац»
Масаллин хьесап
Бекалахь, ненан мотт, тахна
Дуьнене машаре кхойкхуш,
Лаьтта тIехь къинхетам, нийсо,
Вошалла, Ирс, Машар кхайкхош.
(А. Айдамиров)
ХIокху хаттарех пайда а оьцуш, язъе сочинени.
1. Вайн меттан хазна:
а) халкъан барта кхоллараллехь меттан исбаьхьалла;
б) фразеологизмаш, дустарш, дешнийн дуьхь-дуьхьал маьIна хилар.
2. Нохчийн эшарийн, иллийн мотт.
3. Муха кхета шу «Хазачу дашо лам башийна» бохучу кицанах?
Шардар 3. Лахахь ялийначу предложенешкахь подлежащеш караде, буха сиз хьакха.
Нана могуш йоцу цхьа кIира дара. ьйранна хьалагIаьттича а, делккъехь ишколера цIа
веача а, цхьацца гIуллакхаш дора ЯрагIис. ХIинццалц цкъа а хааделла дацара цунна ненан
гIуллакхаш иштта дукха хилар. Уьш ша дан ваьлча, цецваьлла висира. Чохь горгам-нуй
хьокхура, чорпа кечйора, пхьегIаш юьлура, шен мотт дIатобора - масане дара уьш! (I. Г.)
Шардар 4. ДIаязъе дийцаран кийсак. Предложенешкара коьрта меженаш билгалъяха.
КIайн кир тоьхначу жимачу цIийна хьалхахь боьгIначу Iожо а, цул жима лахахь болчу
кхуро а зазадаьккхинера. Iожан заза цIен-кIайн дара, кхуран заза деккъа кIайчу басахь.
Зазашна тIехуьйшуш, юха царна тIера гIуьттуш, цкъа хьаьвзий цхьанхьа дIадоьлхуш, тIаккха
хьаьвзий юхадогIуш хьийзачу накхармозийн «зузз» лаьттара хIаваэхь.
Кхура бухахь динчу дехачу букътухийла йолчу гIанта хиъна Iара воккхастаг ТIайба.
Цунна уллохь лаьттара цуьнан кIант ХIаваил. Да къамел деш вара:
КIант, со мел веха а ца хаьа. Со дIаваьлча, хьуна хьехар дан воккха а вац. Цундела ас
дуьйцучуьнга дика ла а догIа, цкъа а диц а ма де
‒ ЛадугIуш ву-кх со, дада…
ЛадугIуш вац, дегI кхузахь делахь а, хьан ойла генахула кхерсташ ю, дIо шовданан
йистехула, ‒ реза вацара да. (М. Ахмадов).
Упражнени 5. ДIаеша, схьаязъе туьйранан кийсак. Шалха элпаш шайца долчу дешнашна
буха сиз хьакха.
ТIаккха эла шен къа-бала балхо хIоьттина:
‒ ЧIогIа холчахь ву со. ХIара тамашийна хIума ду. Юучу хIуманах чIогIа чам баьлла сан,
цхьа къаьхьа чам боцург. ХIара хн ду-те дан мукъане? Суна цкъа а хилла хIума дац хIара. Со
хIокху балех хьалха ваьккхинчунна цхьа сахь деши лур дара-кх ас.
9
Ватталхьана, тхуна лор а, пхьар а карор ву хьуна, аьлла, аралилхина оьзданаш. Оцу
сохьта массо а маьIIе хез-хезаш дIахезна, эла дарбане сатесна ву аьлла. Дукха лоьраш, пхьераш,
дешна говза нах а оьхуш хилла элана тIе юххерчу а, тIаккха генарчу а ярташкара а. Массо а
тайпа чамбецаш тухуш кечбеш хилла цунна кхача, амма цхьана а молхано лерина кечбинчу
кхачано элан цамгарна гIоли ца йина.
1. Муьлха шалха элпаш ду ахь билгалдаьхначу дешнашкахь?
2. Царех мукъазнаш, мукъанаш муьлханаш ду?
3. Кхин муьлха шалха элпаш девза хьуна?
4. Караде кхузахь шала мукъаза элпаш шайца долу дешнаш.
Упражнени 6. Тидамца хьовса лахахь далийначу дешнийн хIетал-метале. Пурхнехьа
гайтинчу терахьашна догIу дешнаш нийса карадахь, лакхара охьа билгалъяьхначу клеткаш чохь
аш йоьшур ю дика дешарна шуна уггар чIогIа оьшучун цIе.
1.
2.
3.
4.
5.
1. Хьалха заманахь куьйга хьовзош хилла жима хьер . 2. Аьттан-эса, уьстагIан-Iахар,
говран- . 3. Тхов туьллуш юьллу дечиг. 4. Хьалха нохчийн зударшна лергах уллуш хилла
йоккха дашо чIуг. 5. Куьркахь кхорзу хьаьжкIаш кего гIирс.
ТIедилларш:
1. Оцу пхеа дашах шайна луъу кхоъ юкъа а далош, предложенеш хIиттае, дIаязъе.
2. Шайна карийначу дашна (билгалъяьхначу клеткаш чохь) синоним ялае.
3. Дешнашкара шалха элпаш къастаде: мукъа, мукъаза, къора, зевне.
Упражнени 7. ХIокху лахахь далийначу дешнашна улле маьIница царна дуьхьал долу
дешнаш даладе.
Кеп: нийсо – харцо.
ьйре, де, генара, хаза, Iаьржа, дукха, мерза, дуьра, гIоргIа, нилха, серло, хьекъале,
дуькъа, дерстина, йоькхана.
1. ХIун олу ишттачу дешнех?
2. Царех тайп-тайпана дешнаш юкъа а далош, 3 предложени хIоттае, дIаязъе. Коьрта меженаш
билгалъяха.
Стохка Iамийнарг карладаккхий вай:
1. Дагалацал, муьлхачу дешнех олу омонимаш?
2. Синонимаш муьлхачех олу?
Упражнени 8. ХIара дешнаш тайп-тайпанчу маьIнехь юкъа а далош, предложенеш
хIиттае: хьалхарчу шина дашах лаххара а кхоккха, вукха шиннах шишша. ДIаязъе и
предложенеш.
Мотт, тIам, неI, хьайба.
10
Кеп: Ловзар. Тхан лулахь зуда ялийначара ловзар дира. Асланна буьрканах ловзар дукха
деза.
Упражнени 9. ДIаеша предложенеш. Билгалдаьхначу дешнашна уллехь къовларш
юккъехь маьIница царна герга долу дешнаш а далош, схьаязъе.
1. «Хьайн бегаш битина Iаш вац-кх хьо», ‒ аьлла шабарш дира цо (ТIайбас).
2. Цхьа сирла цхьа мерза еара и Iуьйре. 3. Малх кхетта бIаьстенан декхна де. 4.
ТIайбина и бай баьлла латта шен дахаран аре хетаелира. 5. Сахьаьвзира ТIайбин. 6. Тоитал,
ТIайба! Тоитал! Вайшимма лелорига-м кху кIантана хьалхахь а эхь ду. 7. Сиха дахана хи
хIурдах ца кхетта, олуш ду-кх8. Цхьа хан елира кхунна ша мича кхаьчна ца хууш. 9. Iилма
Iамийначу стагера пайда алсам хила хьакъ бу. 10. Оцу суьйранна цомгаш хилла воьжна ТIайба
вистхилар доцуш, кхаа дийнахь Iиллина, дIавелира. 11. ТIаккха доккха ловзар хIоттийра цара
ХIаваилан уьйтIахь. 12. Бекисат ялийначу шолгIачу шарахь дуьнен чу велира кIант ХIарон. (М.
Ахмадов)
Упражнени 10. ДIаязъе предложенеш. Билгалдаьхначу дешнийн хIоттам къастабе
ешхьалхе, орам, суффикс, чаккхе).
Кеп: чухьаьжира. Кхузахь: чу дешхьалхе, хьаьж орам, и хандешан хIинцца яханчу
хенан чаккхе, ра – хандешан гуш яханчу хенан чаккхе.
1. Ас дуьрста схьалаьцча, меллаша корта хьалаайира говро, тIаккха новкъа а яьлла,
Бена-Юьртахьа дIайолаелира Бораниг. 2. Цул тIаьхьа дукха хан ялале со тхан девашас ша
волчу дIавигира. 3. Кулсум сихха шен майра волчухьа бIаьрг а кхуссий, арайолура. 4. Цкъа
вайчара байинчарна юккъехь а витина, мостагIчун санитарни отрядо дIаваьхьира со. 5. Чучча
даханчохь чIогIа чов хилла со а вуьсуш, вайн эскар духаделира. 6. Хазачу гуьйренан сирлачу
дийнахь кхузара дIахьаьжча куьйган кераюккъехь санна гуш тийна Терк а ду, цунна тIера
дIаIуьллуш йист йоцу шера Нохчийн аре а ю. 7. Кхин цкъа а бовр боцуш, тIорказчу
дIабиллалахь хIара. 8. Шу йистехь суо охьавоьжна меттиг евзира суна. (М.М.)
Упражнени 11. Лахахь далийначу дешнех тайп-тайпанчу суффиксийн гIоьнца керла
маьIна долу дешнаш а кхуллуш, дIаязде.
Деша, ала, талла, теша, сема, йовха, шийла, латта, гIатта, юрт, лулахь, пондар, зурма,
илли, беш, гергара, да, хаза, яздан, говза.
Кеп: нана – ненахо̂, дика – дикалла̂ , къаста – къастам.
Упражнени 12. Сизан аьтту агIорхьарчу суффиксийн гIоьнца аьрру агIорхьарчу дешнех
керла маьIна долу дешнаш кхолла, дIаязде. Тидаме эца: цхьайолу суффиксаш масех дашца хила
тарло.
Хьеха, ваша, хьада, йоза,
болх, Ведана, хьун, адам,
къонах, хьер, назма, вота,
Iилма, лекха, сийна, лам
Упражнени 13. Схьаязъе байташ. Буха сиз хьакхарца билгалдаьхначу дешнашна
хаттарш хIиттаде.
Дагна синтем лоьхуш, КIант аравелира
-лла, -нча, -лча,
-ло, -хо, -м,
-рхо, -алла,
-аро, -анхо.
11
аре теллина цу гIалин гIопах,
Безаме сатуьйсуш Корта бу оллийна,
ойла гIелйина гIайгIане ву.
Буьйса Iаьржа хиларх И мас схьа эцаро
беттан нур гина, бала бин боккха,
Ирсах дог ца дуьллуш, Дин а цо кхайкхина
Ас сайн некъ бина. (Д.М.) схьакхаьчна бу. (Т.Хь.)
1. «ХIун? Мила? Муьлш?» бохучу хаттаршна жоп лучу дешнех хIун олу?
2. Муьлхачу дожарехь ду и дешнаш?
3. Кхин муьлха дожарш девза хьуна?
4. Барта жоп луо: И дешнаш дийриг дожарехь муха хир дара? Коьчалниг дожарехь?
ХIокху хаттаршна жоьпаш язде:
1. Нохчийн маттахь маса дожар ду?
2. ЦIердешнийн маса легар ду?
3. Легарш муьлхачу дожаран чаккхенашца къастадо? Масалш даладе хIора легарна.
Упражнени 14. Цкъа хьалха сизана аьрру агIорхьа дожарийн цIерш хила езачу
рогIаллехь дIаязъе, тIаккха аьтту агIорхьара дешнаш, оцу дожаршна дуьхьал нисдеш, дIаязде.
Меттигниг, дустург,
хотталург, доланиг, коьчалниг,
лург, дийриг, цIерниг
маьждигах, маьждиг, маьждигца,
маьждигал, маьждиган, маьждиго,
маьждиге, маьждигна
1. Иштта легаде хIара цIердешнаш:
аре, йиша, хьархо.
2. Уьш муьлхачу легарна чудогIу?
Къамелан дакъош
1. Дагалацал, кхул хьалхарчу классашкахь муьлха къамелан дакъош девзина вайна?
2. «ХIун? Мила? Муьлш?» бохучу хаттаршна жоп луш дерг муьлха къамелан дакъа ду?
3. ХIокху цIердешнашна барта хаттарш хIиттаде: хьун, хьелий, воI, ваша, вежарий,
уьстагIий, зезагаш, зингатий, зударий, берзалой, таллархо, юьртахой, белхалой.
4. Билгалдашо муьлхачу хаттаршна жоп ло? Цо хIун гойту?
Упражнени 15. Лахахь далийна дешнаш схьаязде хIокху рогIаллехь:
1) цIердешнаш; 2) билгалдешнаш; 3) хандешнаш.
Баьццара, ведда, сийналла, яздира, жIов, лам, хьаннаш, воккха, йижарий, йовлакх,
гIаргIулеш, хохкура, Iамийна, куьг, кIентий, белхало, мангалхо, кертана, кемсаш, маьрсаца,
уьрсо, ловзу, лекха, лекхалла, кхетам, хабар, хабарча, лулахо, лулахочун, ураме, ерстина, оза,
можа, къорза, дистинера, охьакхетта, стомма, ира, месала, коча, хаьттира, мерза, чаьмза, дуьра,
кIеда, кхоьссина, дийци, ешна, кхехка, сеттина, гина.
ТIедилларш, хаттарш:
1. Барта хаттарш хIиттаде оцу дешнашна.
2. Цара хIун гойту?
3. Иштта хаттарш а хIиттош, цIердешнийн дожарш билгалдаха.
4. Iаьржа яздина цIердешнаш муьлхачу легарна чудогIу?
12
Упражнени 16. Лахара дешнаш, кеп ца хуьйцуш, шаьш ма-дарра юкъа а далош,
предложенеш хIиттае, дIаязъе.
Хьостамий, доттагIашца, лекхачу, цхьанакхийтира, дешархой, хьехархочо, хьаннаша,
чIегIардигах, бес-бесара, дIадийна, дийцира, говза.
1. Муьлха къамелан дакъош ду и дешнаш?
2. Аш хIиттийначу предложенешкахь уьш муьлха меженаш ю?
3. Шайн предложенех цхьаъ юьззина синтаксически къастае.
Упражнени 17. ДIаеша. Схьаязъе предложенеш, билгалдаьхначу дешнашна барта
хаттарш хIиттаде.
Бераш, кIеззиг ойла ел,
Хаттарна жоп карадел;
Ас гойту хIумнийн билгало –
Бос, барам, чам, стенах йо,
Мацалера я хьенан ю,
Адам делахь – мичара ду.
Шун къамел хаздеш, ас тодо
Цундела даим оьшу со.
хьалха аьлларг тоьлла ву
Со муьлха къамелан дакъа ду? ( Ж.Махмаев)
1. Муьлха къамелан дакъош девзина вайна хьалхарчу классашкахь?
2. Кхузахь дуьйцург муьлханиг ду? Ойла е: бос, чам, барам, я хIума стенан (стенах йира)
ю, мичара я мацалера ю гойтучу дешнашна муьлха хаттарш хIитто тарло?
Упражнени 18. ДIаеша. Iаьржа яздинчу дешнашна хаттарш хIиттаде.
1. Нанас Залинина кIайн коч ийцира. 2. Тхан школана хьалха лекха таьллаш ду. 3.
Лулахошка Шелара хьаша еанера. 4. Кешнашна гонаха кибарчигийн керт йина. 6.
Селханлера худар мустделлера. 7. Баьццарчу бацалахь бес-бесара зезагаш лепара. 8.
Кешнашна тIекхаьчча воккхачу стага доIа дира. 9. Ен бухара хьал чоьлпина хаьа. (Кица)
1. Барта дийца муьлха къамелан дакъош ду и дешнаш?
Билгалдош.
§ 1. Билгалдош, цуьнан маьIна
ХIуманан билгало а гойтуш, муха? муьлха? хьенан, стенан? мичара? стенгара?
мацалера? бохучу хаттаршна жоп луш долчу къамелан декъах билгалдош олу.
Масала: хаза (зезаг), йовха (аьхке), вешин (книга), дечиган (стол), генара
(хьаша), селханлера (газета).
Билгалдешнаша гайта тарло хIуманан тайп-тайпана билгалонаш: бос, барам,
чам, хIума долахь хилар я стенах йина ю, иштта хенаца, меттигаца йоьзна
билгалонаш и дI.кх.
Упражнени 19. Схьаязъе предложенеш, билгалдешнашна буха тулгIенан сиз хьакха.