Конспект урока "Таңғажайып" 7 класс

Алматы облысы Іле ауданы Өтеген батыр кенті
Таңғажайып 7 саны
Секция: математика
Бахтиярқызы Аяулым
Қалимбет Нурайым
Сыныбы: 3 «а»
Мектебі: М.Мақатаев атындағы №13 орта мектеп
Жетекшісі: Толкимбекова Нуршолпан Смахановна
2017 жыл
Абстракт
Мақсаты:
1. Қасиетті сандар арқылы тәрбие берген салт-дәстүрін сол қалпында
сақтап қалу.
2. Киелі сандар туралы ең маңызды,қызықты және түсінікті нәтижелерді
жинақтау.
3. Таңғажайып 7 санын зерттеу арқылы сөздік қорын дамыту,тіл нормасын
сақтап сөйлеуге жаттықтыру,өзіндік ой-пікірін,көзқарасын қалып-
тастыру.
4. Халықтық педагогика элементтерін кеңінен пайдалану,ұрпақ бойында
адамгершілік қасиетін дамытуда пайдасы бар екенін зерттеу.
Болжау:
Қасиетті сандардың мағынасы мен тиімділігіне көз жеткізу.Осы
сандардың тұрақты тіркестерде,аңыз-әңгімелерде,жыр-дастандарда салт-
дәстүрлерде және басқа дүниетанымға байланысты қолданудағы әсерлігін
таныту.
Зерттеу бөлімдері:
1. Қасиетті сандармен танысу.
2. Қасиетті сандардың өмірде алатын орнын түсіндіру.
3. Таңғажайып 7 саны туралы ең маңызды,қызықты және түсінікті
нәтижелерді жинақтау.
4. Білім беруде және тәрбие саласында қасиетті сандардың алатын орнын
зерттеу.
5. Қасиетті сандардың ұрпақ бойында адамгершілік қасиетін дамытуда
пайдасы бар екенін зерттеу.
Эксперименттік әдістеме:
Күнделікті өмірде қасиетті сандарды орынды қолдану.
Өзектілігі:
Қазақ халқының салт-сана мен ата-бабасынан келе жатқан дәстүрін
оқушы бойына сіңіру. Қасиетті сандарды тұрақты тіркестерде, әңгімелерде,
салт-дәстүрлерде және басқа дүниетанымға байланысты дұрыс қолдануға көз
жеткізу.
Тәжірибелік аймақтың қолданылуы:
Күнделікті өмірде қолдану.
П І К І Р
« Таңғажайып 7 саны» тақырыбы бойынша жұмыс жасап
жүрген 3«а» сынып оқушысы Бахтиярқызы Аяулым мен
Қалимбет Нұрайымға жетекшісінің жазған пікірі
3 «а» сынып оқушысы Бахтиярқызы Аяулым мен Қалимбет Нұрайым
екеуі де алғыр,ізденімпазмірді, айналаны,әлемдегі қызықтарды танып
білсем деген қызығушылығы , ізденімпаздығы жыл сайын ар тып келеді.
Биылғы жылы Аяулым мен Нұрайым өз қалауларымен « Таңғажайып 7 саны»
тақырыбын таңдап ,ғылыми жұмысқа қатысып ,өз білімін ,оқып- үйренген,
зерттеген жұмыстарын дәлелдемекші.
Тақырыпты таңдап алғаннан бастап өз беттерімен ізденіп ,түрлі
материалдар жинастырды.Аяулым мен Нұрайымның ғылыми жұмысқа деген
ынталары мен қызығушылықтары арта түсті,өздерінің білімпаздықтары мен
зеректіктерін байқатты.
Жазғы демалыс кезінде ауылдағы ата-әжелерінен,үлкендерден қасиетті
сандардың құпиялары мен шығу тарихын,себептері мен маңызы жайлы көп
деректер сұрастырып, өздеріне керектерін күнделіктеріне жазып отырды. Сол
сияқты кітапханаларға барып,газет-журналдардан,кітаптардан,интернет
желілерінен түрлі деректер жинақтады.
Қазақ халқы бір санынан бастап әр санның қадірі мен қасиетін сал-
мақтап,өзіне тән ерекшелігін саралай білген,орнына,маңызына сай
қолданғанын,әр санда өзіндік кие болатынын,мақсаты мен мағынасы
болатынын сезе,түйсіне білді..Әр санның өзіндік қасиеті,тәрбиелік
мәні,саналы орны бар екендігін ұғынды.
Мектептеыныптайде жүрсе де айналасындағы достарына ,бауырларына
үнемі қасиетті сандардың мән-мағынасын түсіндіріп беруге тырысады. Ата-
әжесі, әке-шешесі,туысқандары арасында да ғажайып сандар жайлы үнемі
пікір алмасып, білмегенін сұрап,үйреніп отырады.
Бахтиярқызы Аяулым мен Қалимбет Нұрайым екеуі де сабақта өте
алғыр,зерек,шығармашылық жұмыспен айналысқанды ұнатады. Ой-қиялдары
ұшқыр.Бастаған ісін аяғына дейін жеткізуге тырысады. Сыныптағы, сыныптан
тыс іс-шараларға,түрлі сайыстарға үнемі қатысып отырады.
Жетекшісі Толкимбекова Нуршолпан Смахановна
КІРІСПЕ
Қазақ халқы бір санынан бастап әр санның қадірі мен қасиетін
салмақтап,өзіне тән ерекшелігін саралай білгенрнына,маңызына сай
қолданған.Әр санда өзіндік кие болатынын,мақсаты мен мағынасы болатынын
сезе,түйсіне білгенр санның өзіндік қасиеті,тәрбиелік мәні,саналы орны
болған.
Ұлы ғұлама,әлемнің екінші ұстазы Әбу-Насыр Әл-Фараби бұдан мың
жылдан аса уақыт бұрын «адамға ең бірінші білім емес,тәрбие керек.Тәрбиесіз
берген білім адамзаттың қас жауы»,-деген қағидасын ұстанамын.
Ал Пифагор болса: «Әр сан өзіндік ерекшелікке ие» деген
екен.Ғалымдардың бұл тұжырымдарына сену-сенбеу әркімнің өз
еркінде.Басқа ғылымдар мен дін қағидаларының да болжамдарға сай келе
бермеуі мүмкін.Дейтұрғанмен,әр санның адам өмірінде белгілі бір маңыз
иеленетінін жоққа шығара алмаспызатематика өмірді сан арқылы
бейнелейді.Тіршілік ете бастаған алғашқы кезеңде адам баласы жазу-сызудан
бұрын-ақ санауды үйренгені хақ.Сен сандарды жалықтыратын нәрсе деп
ойлайсың ба?Тағы да ойланып көр.[1]
Адамдар қалай санай бастаған?Адамдар санай бастаған кезде,сірә,санау
үшін қол саусақтарын пайдаланған болар.Барлық адамдарда он саусақтан
болғандықтан,ондықтармен санау ыңғайлы болған.Біздің қазіргі заманда
санаудағы ондық жүйесі осылай туындаған.Адамзат баласы сандардың атауын
ойлап тапқанға дейін саусақтар есептеудің ең қолайлы тәсілін табуға
көмектескен.Сен бірдеңе санау кезінде саусақтарынды пайдалансаң,ешқашан
да жаңылыспайсың.Саусақтарыңа қарап-ақ,сандарды атамастан оларды көз
алдыңа елестете аласың.Саусақтар мен сандар арасындағы байланыс көне
замандардан бері бар.Тіпті қазір де біз «сан» сөзін пайдаланамыз.Ол «саусақ»
деген ұғымды білдіреді.Мінеіздің зерттеу тақырыбымызға арқау болып
отырған да осы сандар арасындағы 7 саны және оның қасиеті.
Қазақ халқы тілге бай. Әр сөзін талдай білген,әр сөзіне мән берген
халық.Қазақ үшін әр сөздің ғана емес,әр санның өзіндік қасиеті,шариғатқа
қатысы,тәрбиелік мәні,саналы орны болған.Расында Қазақ бір санынан
бастап,әр санның қадірі мен қасиетін салмақтап,өзіне тән ерекшелігін саралай
білгенрнына маңызына сай қолданған.Әр санда өзіндік ие
болатынын,мақсаты мен мағынасы болатынын сезе,түйсіне білген.[1]
-3-
Негізгі бөлім
1.1.Сандардың шығу тарихы.
Математика-ғылымдардың ішінде ең ерте шыққаны,оның тарихы ғасыр- лар
түкпірінде жазу мен сызу жоқ кезде басталғандамзат тағылымының даму
дәуірінің табалдырығын аттап басқан заманда «артық», «кем», «үлкен», «кіші»
ұғымдары уған.Бұлар кейін «тең» ұғымының шығуына негіз болған.
Күн көріс қамы тіршілік үшін жүргізілген күрес ерте заманның адамдарын
айналасындағы заттарды санауға,нәрселердің мөлшерін өзара
салыстыруға,жыл мезгілдерін айыруға мәжбүр еткен.Заттарды санаудан
1,2,3,4,5,...т.с.с.натурал сандар ұғымы қалыптасқан. «Нәрселерді санағанда
қолданылатын сандар натурал сандар деп аталады».Кез келген натурал санды
он цифр 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9 арқылы жазып көрсетуге болады.Сандарды
осылайша жазу тәсілі ондық тәсіл деп аталады.[1]
Ең алғаш сандар,яғни цифрлар б.з. 2 мыңжылдықта болған
деседі.Тарихқа жүгінсек,дерек көздері сандардың ежелгі Вавилонда
қолданылғанын айғақтайды.Ол кезде сандар 1 мен 0-ден ғана тұрған
секілді.Бірлік,ондық,жүздікті құрайтын санақ жүйесі болған.Кейіннен атақты
ойшыл Пифагор сандарды 1-ден 9-ға дейін қысқартқан.Бірнеше бөліктерге
бөлген.Ол өз шәкірттеріне сандар әлемді билейді деп үйреткен.
Әрбір сан,цифрдың түбінде қандай да бір ой,идея жатыр.Сол идеяның мән-
мағынасын түсіну үшін ғалымдар арнайы ғылым-нумерологияны ашқан.
Нумерология арқылы санның шығу төркінін,мән-мағынасын,оның адам
өміріне деген әсерін ұғынуға боладыумерологияшыл ғалымдардың ойынша
әр адамның жаны өзінің нумерологиялық кодымен тікелей байланысты.Ол
кодты шеше білген адам өз тағдырының толық иесі бола алады.[2]
Қарап отырсақ,әркімнің өзі сенетін бақытты және бақытсыз сандары
болады.Біреудің бақытты саны-13,бақытсыз саны-9 делікұндайға шын
көңілмен сенетіндер айдың 13-і күні кез келген тірлігін сенімділікпен іске
асырады.Ал 9-ы күні әр қадамын абайлап басып,тіпті үйден шықпай,төрт
қабырғаның ішінде күн ұзаққа қамалып отырып алатындар да барөйтіп,ол
13 саны байқалған жерде батыл жүрсе,9-дан үнемі сақтанады.Жеке адамды
қойшы,мұндай құбылыстарға жаппай халық боп сенетініміз де бар емес пе?
Өзіміздегі «жеті қазына», «ер кезегі үшке дейін», «сәрсенбінің сәтті күні»
ұғымдары,тұрақты көршіміз-орыстардың «қасиетті үштігі», америкалықтар-
дың естігенде жандары түршігетін,күні бойы үреймен өткізетін «айдың 13-дегі
жұмасы» тағы басқа түсініктер жоғарыда айтқанымызға дәлел бола алады.
Сан атаулының бәрі бірдей қолданылмайды.Атап айтсақ,ерекше мәнде
қолданылатын «төрт», «жеті», «тоғыз», «қырық» сандарыан есімдердің
ішінде кейбір сандар сандық мәнімен қатар басқа мағынада қолданылуымен
-4-
ерекшеленеді.Бұндай жағдай,әсіресе осы сандардың тұрақты тіркестерде,
аңыз-әңгімелерде,жыр-дастандарда,салт-дәстүрлерде және басқа дүниета-
нымға байланысты қолданылғаны көзге анық түседі.Сонымен бірге бұл
құбылыстың тарихы да арыда жатқаны байқалады.
1.2. 7 саны қасиетті сан.
Жердің жүзін мекендеген халықтардың көбісі ерте кезден-ақ жеті
санында сиқырлық күш бар деп санаса,оны киелі,қасиетті деп ұғатын да ұлттар
бар.Біздің ата-бабаларымыз да жеті санын қастерлеп,бірқатар таным-түсінігі
мен табиғат құбылыстарын,аспан денелері мен заң,жүйелерді жеті санымен
атайды.Алла Тағаладан пенделеріне түскен қасиетті кітаптардың бірі-
Тауратта жеті саны 500 рет қайталанады.
Қазақтардың таным-түсінігіндегі Жеті ата.Бұл-қазақ халқының дәстүрлі
салт-санасында адамның ата жағынан тегін таратудың нақты жүйесі.Әрбір
қазақ баласы өзінен бастап жеті атасының аты-жөнін білуге міндетті.Мұны
әке-шешесі,ата-әжесі үйретіп,жаттатуға тиіс.Өйткені,қазақта жеті атаға дейін
қыз алыспайдыған дейінгі ұрпақ бір атаның баласы туыс саналады.[3]
Қазақтар негізінен жеті атаны былайша таратады:
1.Бала.
2ке.
3та.
4лкен ата.
5.Баба.
6үп ата.
7ек ата.
Сондай-ақ,адамдар атасынан төмен қарай атағанда былайша ататек
жалғасады:ата,әкеала,немереөбере,шөпшек,немене.Мұнан соң туыстық
атаулар әрі қарай:жүрежат,туажат,жұрағат,жат жұрағат, жегжат,жамағайын
болып кете береді.Жеті аталық ұстаным әрбір қазақтың,бүкіл халықтың
бабалар рухы алдында іштей жауапкершілік сезімін оятатын күшке иел-
этникалық тұтастықтың қуатты арқауы,темірқазығы.Сол себепті ата-
бабаларымыз: «Жеті атасын білмеген:жетесіз», «Ата-тегін айтқанның айыбы
жоқ» деп ұрпақтарына жеті атасын білуді өсиет,аманат етіп айтып
кеткен.Қазақтар бала,немереөбере,шөпшек,немене,туажат,жүрежатты «Же-
ті Тұсты» деп те атайды.
Жеті қазына.Ол жөнінде пікір таласы көп.Алайда қазақтар ертеде жеті
қазынаға мыналарды жатқызған: [3]
1р жігіт.
2ұлу әйел.
3.Ілім-білім.
4.Жүйрік ат.
5ұмай тазы.
6ыран бүркіт.
7.Берен мылтық.
Қазақтар жеті қазынаны «жеті ырыс» деп танып,оған мыналарды
жатқызған:
-5-
1дамның ақыл-ойы,санасы.
2.Денсаулық.
3қ жаулық (ердің жары).
4.Бала (өмір жалғасы).
5өңіл өңіл мен пейіл кең болса,ынтымақ,береке орнайды).
6.Жер («Жерсіз-ел тұлрсіз-жер тұл»).
7т.
Жігіттің жеті қазынасы.
Жүрдек аты- жігіт қаны,қанаты
Қыран бүркіт- қарым күші,қуаты.
Құмай тазы- бастан берік сенімі,
Ақ мылтығы- сөнбес оты,серігі
Алмас кездік- жігіт сусы, һәм мысы
Ау жылымы- амалйла,әдісі
Қара қақпан серті себі тірліктің
Осы жеті қазынасы жігіттің.
Ал, Ислам аңызы бойынша,жеті қазынаға мыналар жатады:
1ыдыр (қызыр).Қыдыр дарыған адам бай болады.
2.Бақ.Ол ерекше жаратылған құдірет иесі.Бақ дарымайды,қонады.
3қыл (Байлық пен бақыттың тірегі).
4.Денсаулық.
5қ жаулық.
6ұз (Ол Алланың адамдар мен жануарларға берген несібесі,таусылмайтын
кені).
7т.(Адам Ата мен Хауа Ананың алғашқы серігі).
Қазақтардан басқа халықтарда да жеті қазына туралы өзіндік таным,
түсінік бар. Мысалырек аңыз- әңгімелерінде жеті қазынаға мыналар жатады:
1өк аспан.
2үн (барлық зат оның шуағынан нәралады).
3й (түнгі тіршілік нәрі),
4т (От-Күннің жердегі сүлдесі.Оны пайдалану арқылы адамдар дүниенің
төрт бұрышына таратады).
5у.(Сусыз тіршілік жоқ).
6.Жер іршілік анасы).
7т .
Жеті қат көк. Ол- аспан әлемі туралы мифологиялық түсінік.Оның үш
мағыналық сипаты бар.
Біріншісі: Аллаһ Тағала аспанды жеті қабатты етіп жаратқан. «Алланың жеті
аспанды қабат-қабат етіп жаратқанын көрмедіңдер ме?» (Құран Кәрім,72 сүре,
14 аят).
Екіншісі: жеті жұлдызға байланысты атау. Олар: Ай,Меркурий (Ғұтрад),
Шолпан (Зуһра),Күн,Марс (Миррих немесе Қызыл жұлдыз),Юпитер
(Мүштари), Сатурн (Зұхал).
Үшіншісі: ежелгі түркілік мифологиялық түсінік негізіндегі мағына. ОЛ
мұсылмандық ұғыммен сіңісіп,ұмытылып кеткен.[3]
Жеті қат жер.Ежелгі наным- сенім бойынша олар мынындай:
-6-
1ұңғиық.
2.Жылан.
3у.
4ос балық.
5ара тас.
6өк өгіз.
7.Жер.
Жаратылыстың сегізінші қабаты- тағдырдың талайы жазылған «лайық» атты
жазу тақтасынан, тоғызыншы қаб