Сабақ жоспары: "Ішкі сулар"


«PISA халықаралық зерттеулері аясында ғылыми-жаратылыстану
пәндері бойынша функционалдық сауаттылығын дамытуға арналған
география 8 сынып бойынша тест тапсырмала
Түсінік хат
Осы тапсырмаларды орындау арқылы оқушылардың құзыреттіліктері
кеңейеді. Оқушыларда өзен, алаптары , көл , көректену режимдері мен суларын
қорғау, топырақ пен типтері, таралу заңдылықтары мен қорғау шаралары
туралы толық мәлімет бере отырып, алған білімдерін өмірмен байланыстыра
алуы.
Базалық бағдарлама.
Тест сұрақтары Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 23
тамыздағы №1080 бекіткен стандартының мемлекеттік жалпы білім беретін 5-9
сыныптарға «Жаратылыстану» пәндеріне сәйкес жасалған.Бағдарлама негізіне
Ғылым және Білім Министрлігінің 2013жылғы 3 сәуірдегі№ 115 бұйрығына
сәйкес география 8- сынып алынған. Тест сұрақтарының негізіне география 8-
сынып, Қазақстанның ішкі сулары тақырыбы алынды.
Мақсаты:
Білімділік: Қазақстанның өзендері мен алаптары, өзен жүйелерінің, топырақ
пен оның типтері ерекшелігі туралы білім беру;
Дамытушылық:
Сабақта өз ойларын нақты, дәл жеткізе білуге, салыстыра білуге дағдыландыру
және ойлау қабілетін дамыту өз беттерінше жұмыс істеуге дағдыландыру;
Тәрбиелік: экологиялық білім бере отырып, жас ұрпақты туған жеріміздің су
ресурстарын ұқыпты пайдалануға, қорғай білуге тәрбиелеу.
Міндеттері:
- Қазақстанның ішкі суларын, топырақ пен типтерін анықтау;
- Сулардың алаптар бойынша,топырқатың зоналар бойынша таралуын
қарастыру;
- Өзен мен көлдердің қоректену мен режимін, топырақтың таралу
заңдылықтарын ажырата білу.
Жаратылыстану-математикалық сауаттылық бойынша бағалау
критерийлер жүйесі:
(PISA тестік тапсырмалары)
Жетістік
деңгейі
Деңгейдің
төменгі
шекаралары
Дескриптор
6
708 ұпай
1. Әртүрлі күрделі өмірлік
жағдайларда ғылыми
жаратылыстану білімдерін
анықтау, түсіндіру, қолдану.
2. Ақпаратпен түсіндірулерді (әр
ақпарат кезінде алынған) әртүрлі
көлемдерге түсініктеме беру
үшін байланыстыру.
3. Өз білімдерін кездейсоқ
шешімдерге түсініктеме беру
үшін қолдануға дайындықтары.
4. Әлуметтік –экономикалық
жағдайларды (жаһанды)
ұсыныстарды аргументтеу, өз
білімдерін қолдану
5
633 ұпай
-өмірлік қиын көп жағдайлардың
ғылыми-
жаратылыстану аспектілерінің басын
ашу керек,
соған орай ғылым және ғылыми
жаратылыстану
білімін осы жағдайларда қолдана білуі;
-лайықты ғылыми қисын және
айғақтарды
салыстыра саралап, бағалап өмірлік
жағдайларды
шешуге қолдануы;
-жекеленген білімдермен байланыс
орнатып,
жағдайларды қысылшаң түрде талдауы;
-дәлелденген түсініктемелерді тізіп
қойып,
қысылшаң талдауға дәлелдеме беру.
Оларда
зерттеушілігі жақсы қалыптасқан.
4
559 ұпай
-жекеленген құбылыстарда байқалатын
әртүрлі
жағдайлар мен проблемаларды талдауы
тиімді
болады, соған орай ғылым мен
технологияның
рөлімен қорыту керек;
-таңдап немесе түсіндірмені жалпылап,
жаратылыстану және технологияның
әртүрлі білім
тарауларына негізделген түсіндірмені
таңдап
немесе жалпылап және оларды тура
жекеленген
өмірлік аспекті жағдайлармен
байланыстыру керек;
-Өзінің іс-әрекеттерін бағалай және
шешулерді айта
отыра, ғылыми-жаратылыстану білімі
мен
қисындарды қолдануы;
3
484 ұпай
-кейбір жағдайдағы ғылыми құрылған
проблеманы
анықтауы;
-құбылысты түсіндіру үшін білім мен
айғақты
таңдап алу қажеті;
-жай модельдер немесе зерттейтің
стратегияны
қолдануы;
-әртүрлі жаратылыстану тарауларынан
ғылыми-
жаратылыстану түсінігін
интерпритациялап және
тура қолдануы;
-айғақтарды қолдана қысқаша айтуларды
құрауы;
-ғылыми-жаратылыстану біліміне
негізделе шешім
қабылдауы;
2
409 ұпай
-ғылыми адекватті білімге негізделе
отыра, таныс
жағдайлардан ықтимал түсіндірме беруі;
-жай зерттеулерге негізделе қорытынды
жасай білуі;
-зерттеу нәтижелерінің немесе
технологиялық
шешіміне сол кезде тура байланысты
орнатуы;
1
335 ұпай
-шектеулі білімнің тек таныс
жағдайларда
қолдануы;
-айқындалған құбылыстарды түсіндіруі;
Тест тапсырмаларын орындауға арналған нұсқаулық.
1. Мәтінді мұқият түсініп оқу.
2. Мәтіннен керек ақпаратты тауып алу.
3. Тесттің жауабы мәтінде болуы мүмкін.
4. Тестті орындаған кезде жауабы мынадай тапсырмалар болады.
5. Жай көпше түрде: 4 нұсқаудың ішінде 1 жауабы дұрыс болу керек.
6. Күрделі көпше түрі: Иә немесе жоқ жауабын таңдау.
7. Толық жауап: Жазбаша жауап беру және сыз арқылы жауап беру.
Қазақстанның ішкі сулары
Өзеннің бағыты мен жылдамдығы сол өзеннің ағып өтетін жер бедеріне
байланысты дейді. Қазақстанның оңтүстігіндегі және шығысындағы
өзендердің көбі басын таулардан алады. Тау өзендері беткейлері тік,
жартасты тар аңғармен ақса, жазық жерлермен ағатын өзендердің ағыны баяу
екенін айтады. Қазақстан өзендерінің ерекшеліктеріне тоқталып кетеді: 1
жасы әр түрлі, 2 – өзендердің әркелкі таралуы.
Қазақстан өзендері негізінен қар-жаңбыр, мұздық, жер асты суымен
қоректенеді. Кейін өзен суының шығыны мен жылдық ағынына сипаттама
береді. Өзеннің су шығыны дегеніміз өзеннің су қимасынан 1 секунд ішіде
ағып өтетін су мөлшері. Ол м
3
/с есебімен өлшенеді: Q=Fм
2
*V м/с.
Солтүстік Мұзды мұхит алабының өзендері: Ертіс, оның салалары
Бұқтырма, Үлбі, Оба, Есіл, Тобыл, Шар.
Ішкі алаптың өзендері Каспий, Арал, Балқаш-Алакөл көлдеріне
құятынын және кейбір өзендердің құмға сіңіп кететінін анықтайды. Ішкі
алаптың өзендері: Жайық, Ембі, Сырдария, Шу, Сарысу, Нұра, Қаратал,
Аягөз, Тентек.
Каспий теңізі алабы Қазақстанның шөл және шөлейт зоналары ішінара
орманды даланы қамттиды, шөлейтте өзен торы нашар дамыған, бұған
Жайық өзені жатады.
Салалары: Самара, Шаған, Елек, Ор, олардың халық
шаруашылығындағы маңызы ашылады.
Арал теңізінің алабы Сырдария өзені Қазақстаннан тысқары жатқан
Орталық Т-Ш тауларынан басталатынын картадан көрсетеді. Бұл
республиканың ең лай өзені дейді. Өзеннің ағынын реттеп, суын егістік пен
шабындықтарды суаруға және суландыруға тиімді пайдалану үшін өзен
бойында Қызылорда, Қызылқұм және Қазалы суару жүйелері Шардара бөгені
салынды.
Балқаш-Алакөл алабы – бұл алаптың ең үлкен өзені – Іле. Ол Шығыс Т-Ш
туларынан басталатын Текес және Күнгес өзендерінің қосылуынан пайда
болатынын картадан көрсетіп түсіндіреді. Оқушылардың сұрақ-жауап әдісін
пайдаланып онда қандай СЭС-тер салынғанын сұрайды. Іле өзенінің жағдайына
тоқталып, түсіндіреді. Ішкі алаптарды түсіндіргенде Каспий теңізінің алабына:
Жайық, Жем өзені, Арал теңізінің алабына: Сырдария, Шу, Сарысу, Торғай,
Ырғыз өзендері, ал солтүстік және орталық Қазақстан көлдерінің алабына Нұра
өзені, сондай-ақ Балқаш-Алакөл алабын айтқанда Іле, Қаратал, Аягөз, Тентек
өзендері жататынын және оларға жеке-жеке тоқталған жөн.Республиканың
барлық өзендері Солтүстік Мұзды мұхит және ішкі тұйық к Республика
өзендерінің едәуір бөлігі ішкі тұйық алапқа жатады. Ішкі тұйық алап ірі
көлдерге құятын өзендер жүйесімен келесі сатыдағы кіші алапқа бөлінеді. Бұл
көлдердің ірілері — Каспий, Арал теңіздері және Балқаш көлі. Ішкі тұйық
алапқа ұсақ көлдерге құятын, құмға барып сіңіп кететін, сондай-ақ уақытша
ағатын өзендер де жатады. Қазақстанның ең суы мол өзені Ертістің көп
жылдық орташа су шығыны 880м/сек. Өзеннің жыл бойындағы ағып шыққан су
шығынын ағын деп атайды. Мысалы: Ертістің жылдық ағыны 28млрд м. Су
ағыны жер беті суларының қорларын анықтайды.
Балқаш көлінің тұз балансы: өзен суымен келетін тқз ерітіндісі-71,1% ,
ауадан жел әсерімен келетін тұз ерітіндісі-6,9% , жер асты суымен келетін тұз
ерітіндісі- 22,0% .
Қазақстан аумағында жер беті ағындарын реттеу мақсатында өзен
арналарын бөгеу арқылы жасалады. Бөгендер негізінде халықтың қажетін өтеу
үшін жасалады. Ол бөгендер –су электр станциялары.
Су электр станциясы - электр генераторын айналдыратын гидравликалық
турбинамен су ағынының механикалық энергиясын электр энергиясына
түрлендіретін электр станциясы. Соңғы жылдары кешенді мақсатта
пайдаланылатын бірнеше ірі су-энергетикалық тораптар іске қосылды: Ертіс
өзенінде Өскемен СЭС-і (куаты 331,2 мың кВт) және Бұқтырма СЭС-і (қуаты
675 мың кВт), Іле өзенінде Қапшағай СЭС-і (қуаты 434 мың кВт) және т.б.
Елімізде су-энергетика құрылыс объектілерінен басқа 200-ден астам шағын
және орташа СЭС салынған. Қазақстандағы ірі СЭС-тердің барлығы энергия
жүйесі өқрамындағы жылу станцияларымен үйлестіріле пайдаланылады.
Республика жерінде 300-ден аса минералды бұлақтар зерттеліп, олардың
әр түрлі дертке шипалық қасиеттері анықталды. Солардың бірі арасан(моңғ.
аршан бұлақ), шипалы су – емдеуге қолданылатын жер асты су көздері.
Арасан сулары негізінен жанартаулы жерлерде, артезиан алаптарында және
тектоник. қозғалмалы аймақтарда пайда болады. Арасан сулары химиялық
құрамына және шипалы қасиеттеріне қарай көмір қышқыл газды, күкірт
сутекті, құрамында темір, күшәла, марганец, мыс, алюминий, органикалық
заттар болатын сулар, бромды, йодты, радонды және кремнийлі сулар болып
бірнеше топқа бөлінеді. Құрамында тұздар ерітіндісі аз болатын Арасан сулары
асқазан ауруларын емдеуге, ішуге (Сарыағаш, Аяққалқан, Қорам, т.б.
минералды сулары), ал тұз ерітіндісі көп сулар сүйек, буын, жүйке жүйесі мен
қан тамырлары сырқаттарын (Алмаарасан, Арасанқапал, Жаркентарасан, т.б.